Etos „bieszczadzkich smolarzy”, ”zakapiorów” i produkcji „czarnego złota” jest nieoderwalną częścią Bieszczad. Początkowo węgiel wypalano tu w mielerzach – stosy drewna ułożone na kształt kopuły przykrywano gliną, ziemią i darnią. Proces spalania odbywał się dzięki kontrolowanemu dopływowi powietrza. Mielerze zostały wyparte przez wydajniejsze, stalowe retorty. Pod koniec lat 90-tych XX w., działało tu niemal 600 retort w 53 bazach. Niestety, w związku z brakiem opłacalności tego typu przedsięwzięcia i ten sposób wypału węgla nie przetrwał. Do 2017 r., liczba ta znacznie się zmniejszyła, pracowało już tylko 58 retort w 11 bazach. Dziś działający wypał to prawdziwa rzadkość. Chcąc ocalić od zapomnienia tę specyficzną branżę a wraz z nią legendarny już zawód smolarza, Fundacja „Ramię w Ramię-nad Osławą” po wielomiesięcznych staraniach w lipcu 2023 r. uruchomiła Ekomuzeum Węgla Drzewnego.

Udało nam się zorganizować wyjątkowe miejsce, które tworzą nie tylko oryginalne eksponaty ale i wyjątkowi ludzie. „Na Wypale” to coś więcej niż muzeum, to w pełni działający pokazowy wypał na którym na własne oczy można zobaczyć cały proces produkcji węgla drzewnego. Oprócz eksponatów nasi goście poznają również historie miejsc takich jak to, historie ludzi którzy wybierają ten specyficzny i trudny sposób życia, nie zabraknie także ciekawostek i anegdot o których chętnie opowiedzą nasi przewodnicy i smolarze.

„Na wypale” znajdą państwo stosy różnych gatunków drzew wykorzystywanych do produkcji węgla drzewnego, działające retorty, zabytkowy samochód do zrywki drewna tzw. „pszczołę”, czy galerie zdjęć. Będzie można zobaczyć jak mieszkają smolarze oraz jak spędzają dzień w pracy.

W czerwcu 2024 tuż przy wejściu na teren ekomuzeum usytuowano kapliczke z postacią św. Tybalda z Province. Jego obecność nie jest przypadkowa gdyż jest on patronem węglarzy, smolarzy, czarnych profesji leśnych i kawalerów. Wzywany jest w obronie przed bezpłodnością.

Założycielem Ekomuzeum jest Fundacja „Ramię w Ramię – nad Osławą”.

Działa na rzecz społeczności lokalnych, integracji i aktywizacji zawodowej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, a także realizuje projekty z zakresu kultury i zachowania dziedzictwa narodowego. 

Jej główne obszary działalności to:


Wsparcie osób zagrożonych wykluczeniem społecznym: Fundacja prowadzi przedsiębiorstwo społeczne, które zatrudnia osoby z trudnościami życiowymi, oferując im szansę na reintegrację zawodową.

Rozwój kultury fizycznej: Fundacja założyła Amatorski Klub Sportowy „Ramię w Ramię”, który organizuje turnieje i sparingi dla dzieci i dorosłych, promując aktywność fizyczną.

Pomoc humanitarna i wsparcie Polonii na Ukrainie: Fundacja organizuje pomoc dla uchodźców, prowadzi bank żywności, wysyła transporty humanitarne na Ukrainę oraz wspiera polskie szkoły na terenach zachodniej Ukrainy. Współpracuje z Towarzystwem Kultury Polskiej Ziemi Lwowskiej w zakresie wzmacniania tożsamości narodowej.

Działania edukacyjne i kulturalne: Fundacja realizuje projekty wspierające lokalną kulturę i tradycje. Dąży do zachowania lokalnego dziedzictwa min poprzez organizację wydarzenia takie jak „Święto Dymu” i wydarzeń tematycznych związanych z kulturą regionu. Współpracuje z lokalnymi placówkami oświatowymi w zakresie edukacji i pomocy społecznej.

Marzena i Paweł Łabaj

założyciele Ekomuzeum

Bartosz Ignacy Wrona

Przewodnik

Marcin Sikora "Młody

smolarz, przewodnik